این پژوهش به بررسی ابعاد و ویژگی‏های شخصیتی سلطان محمود غزنوی در متون تاریخی، ادبی و عرفانی می پردازد. هدف این پژوهش، بررسی دگردیسی شخصیتی سیاسی و رهبر است. در این بررسی هم به اطلاعات بیوگرافی این شخصیت و هم به رشد، تعالی و گذار او در متون تاریخی، ادبی و عرفانی توجه شده است. نتیجة به‏دست‏آمده از بیوگرافی محمود غزنوی در متون تاریخی بیانگر آن است که او در بستر زندگی، اجتماع و فرهنگ خود از رهبران سیاسی قدرت‏طلب است که داعیه‏دار اسلام و دینداری است و به همین مناسبت، لقب‎ها و عنوان‎های مختلفی نیز به او نسبت داده شده است. او همچنین برای رسیدن به اهدافش گرایش های جنگ‏طلبانه دارد که به کشتار و قتل و غارت‏هایی منتج می‏شود. تولد و مرگ او در این متون به گونه ای انعکاس‏ یافته که گویی دربارة شخصیتی مقدس مطرح شده است. همچنین القابی که به او در متون ادبی و دیوان های شاعران – به‏خصوص در دیوان شعر عنصری و فرخی که نزدیک ترین متون مربوط به این دوره محسوب می شوند – اختصاص یافته، صفاتی مقدس‏مآبانه و باعظمت است که ابعاد تقدس و دینداری محمود غزنوی را برجسته کرده و تأثیر قابل‏ملاحظه ای در نوع نگرش نویسندگان و مخاطبان از این شخصیت داشته است؛ مسئله‏ای که بعدها در آثار عرفانی نیز انعکاس می یابد. همچنین نگاه مداحانه و ستایش‏گرانه تاریخ ‏نویسان به اقدامات محمود غزنوی در کتاب‎های تاریخی سیر این دگردیسی را تسهیل بخشیده است. اما نقش‏هایی که در متون عرفانی به محمود غزنوی داده شده است او را از زمینه‏های تاریخی، سیاسی و اجتماعی حوزه بیوگرافی‏اش تمایز داده است.

محمود غزنوی یکی از مشهورترین شخصیتهای دوگانه در تاریخ و ادبیات فارسی است، بگونه ای که چهره واقعی او در تاریخ با آنچه در آثار ادبی آمده متفاوت است.در این پژوهش سعی داشته ایم، ابتدا هویت حقیقی و تاریخی سلطان محمود را، به عنوان بنیانگذار سلسله غزنویان، با مراجعه به منابع دست اول تاریخ، مشخص سازیم؛ و در فصل بعدی به کاوش درباره انعکاس این شخصیت، در لابلای متون ادبی و عرفانی تا قرن هشتم هجری، اعم از نظم و نثر، بپردازیم.

فردوسی از سال 370 ه. ق سرودن شاهنامه را آغاز کرد و تا سال 384 ه. ق، تدوین نخست خود را به پایان برد. سپس همزمان با قدرت گرفتن محمود غزنوی در سال 387 ه. ق، به تدوین دوم شاهنامه مشغول شد و آن را تا سال 400 ه. ق به اتمام رساند. او در تدوین دوم، در ابتدا و انتهای برخی از داستان ها به سن و سال خود اشاره می کند و محمود غزنوی را می ستاید. پژوهشگران اشاره های شاعر به سن و سالش و همچنین ستایش محمود را به سال های پایانی سرودن شاهنامه نسبت می دهند. برخی سال 394 ه. ق را سالی می دانند که فردوسی تصمیم نهایی خود را برای اهدای کتاب به محمود غزنوی گرفته و تا سال 400 یا 401 ه. ق و یا سال ها بعد از آن، محمود را مدح گفته و شاهنامه را به دربار فرستاده است و برای آن دلایلی چون فتح هندوستان یا بخشش خراج را ذکر می کنند. از این رو این پرسش مطرح می شود که فردوسی در چه سالی، چه داستانی را به نظم درآورده و در چه سالی محمود غزنوی را مدح گفته است و این دو موضوع چه ارتباطی با یکدیگر دارد؟ در این مقاله که به روش تحلیلی-اسنادی نوشته شده است، کوشش شده تا تاریخ سرودن داستان های تدوین دوم همراه با ستایش محمود غزنوی مشخص شود. در پایان می توان دید که ستایش محمود به پیش از سال 400 ه. ق بازمی گردد و نباید آن را به سال های بعد نسبت داد.

شهر ری به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر شاهراه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب ایران، از اهمیت ویژه ای در طول تاریخ ایران برخوردار بود و مدعیان قدرت در ایران همواره تلاش داشتند بر این شهر مسلط گردند. با تثبیت قدرت سلطان محمود غزنوی در شرق، او نقشه بلند پروازانه ای با ظاهر مذهبی برای آغاز فتوحات در ایران مرکزی و غربی، عراق عرب و قلمرو فاطمیان مصر طراحی نمود و در گام نخست شهر ری را تصرف کرد. از این زمان ری به پایگاه فرماندهی توسعه طلبی غزنویان تبدیل شد. این مقاله به شیوه توصیفی-تحلیلی، به بررسی جایگاه ری در سیاست توسعه طلبی سلطان محمود غزنوی، اهداف و نتایج حاصل از آن پرداخته است. یافته ها نشان می دهد با ضعف و ناتوانی مجدوالدوله حکمران بویه ای شهر ری و درخواست کمک او از سلطان محمود، شرایط برای تسلط غزنویان بر ری فراهم گردید. سلطان محمود، فتح ری را مبدا و آغازی برای رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده به ویژه رسیدن به بغداد و تسلط بر خلیفه عباسی می دانست؛ اما با مرگ او و اختلافات فرزندانش، فتوحات غزنویان در ایران مرکزی متوقف گردید.

لطفا برای مشاهده متن چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سیاست نامه ی خواجه نظام الملک، از منظر توجهی که به رویکردهای سیاسی و شیوه ی اعمال قدرت سلطان محمود غزنوی نشان می دهد، قابل تامل است. آنچه که خواجه نظام الملک از میراث سیاسی-حکومتی غزنویان به دست می دهد، برتافته از مهمترین دغدغه ها، ایدآلها و آمال سیاسی است که خواجه در تلاش برای تیوریزه کردن آن برای ملکشاه سلجوقی ست. تلاش خواجه در برجسته سازی برخی ویژگی های حکومت سلطان محمود مانند پایگاه غلامی-ترکی آن، نوع مواجهه اش با دربار خلافت، تلاش وی در جهت سرکوب آنچه خواجه نظام الملک بدعت می خواند، اقتدار وی در مقام مهمترین غازی در جبهه های هندوستان، توجه به اصول دقیق و همراه با جزییات حکومت رانی و دیوانسالاری، اقامه ی شکلی ویژه از عدالت که محبوب خواجه بود و مولفه هایی از این دست، جایگاه سلطان محمود را در سیاست نامه و کل منظومه ی سیاسی-یدیولوژیکی نظام الملک برجسته می سازد به نحوی که تعادل و موازنه ی روایت ها و حکایات مندرج در سیاست نامه به نفع سلطان محمود سنگینی قابل توجهی دارد. این پژوهش، به روشی توصیفی-تحلیلی، در پی یافتن پاسخی برای دلایل این محبوبیت است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که شیوه و روش سیاست ورزی و حکمرانی سلطان محمود غزنوی تقریبا تمامی مولفه های مورد نظر خواجه به منظور تمرکز و تثبیت نوع خاصی از اقتدارگرایی ایدیولوژیک در این دوره ی زمانی را دارا بود.